भक्तपुरको तलेजु मन्दिर भत्कियो

मध्यपुर -थिमी, २५ पुस । ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्वको भक्तपुरको तलेजु भवानी र कुमारी चोक-दशैँघरको मूलचोकको दक्षिण मोहडा छाने जिर्ण भई भत्किएर २५ वटा दलिनसमेत खसेर वहुमूल्य काष्ठकला नष्ट हुने अवस्थामा पुगेको छ । मल्लकालीन राजा जयस्थिति मल्लद्वारा स्थापना गरिएको तलेजु भवानी मन्दिरको दक्षिणपटिको ड्रागन झयाल, अष्टमङ्गल, नाग, शिवपार्वतीको कलात्मक एवं अति आकर्ष ढोकासहित भवनका छानोबाट पानी चुहिएर भत्कने अवस्थामा पुगिसकेको छ । तलेजु मन्दिरका मूल नाइके नरेन्द्रपंरसाद जोशीले रासस प्रतिनिधीलाई सो स्थानको अवलोकन गराउँदै विश्वमै दुर्लभ मानिने अनुपम काष्ठकला, पाँच दर्जनभन्दा वढी देवदेवीको आकर्ष काष्ठकला रहेको झयाल, ढोका, एवं तोरणको संरक्षण गर्न सम्बन्धित निकायले ध्यान दिनुपर्ने वताउनुभयो । कुमारी चोकको दक्षिण मोहडाको भडेल नाइकेको कोठा पूरै भत्किएर दलिनलगायत सवै खसिसकेको, दक्षिणपटि भवनको एकापटिको जग भत्किसकेको छ । दशैँघरको दक्षिणपटिको छानाको पानी चुहिए आधा दर्जनभन्दा वढी देवीको आकर्ष र बहुमूल्य टुडालहरूसमेत नष्ट हुँदै गएकोले यसको संरक्षणमा चासो नदिएको देखेर असाध्यै मन दुखेको तलेजुका कर्मचारी नाइके र्सूयबहादुर कर्माचार्यले वताउनुभयो । मन्दिर संरक्षण र जिर्णोद्वारको लागि आठवर्षघिदेखि नै सम्वन्धित निकायमा वारम्वार पहल गर्दा पनि कतैबाट सहयोग नभएको गुनासो गर्दै उहाँले अब केही महिनाभित्र पनि यसको जिर्णोद्वार हुन नसके अब आउने वर्षयाममा सबै भत्किएर नष्ट हुन सक्ने उहाले वताउनुभयो । तलेजुका मूल नाइके जोशीले २०५७ सालदेखि नै स्मारक संरक्षण एवं दरवार हेरचाह कार्यालय, पुरातत्व विभाग, गुठी संस्थान, भक्तपुर जिल्ला विकास समिति, जिल्ला प्रशासन कार्यालय, भक्तपुर नगरपालिकासमेतलाई पटक पटक जानकारी गर्राई निवेदन दिँदा पनि संरक्षणमा आवश्यक चासो नदिएकोमा दुःख व्यक्त गर्नुभयो । जिर्णोद्वारको लागि सम्बन्धित निकायवाट स्वीकृति लिइसके पनि भक्तपुर नगरपालिकाबाट बनाउने सहमतिमा बि.स. २०५७ साल वैसाख ३१ गते प्राध्यापक डा. मङ्गलराज जोशीले दिएको शुभसाइतमा भक्तपुर श्री तलेजु भवानी दक्षिणको आगमघर यथास्थानवाट मूलचोकको पूवपटि स्थानान्तरण गरिएको र छिटो जिर्णोद्वार गरी तलेजुलाई यथास्थानमा राख्नुपर्ने वताउनुभयो । बि.स. २०६१ सालमा भक्तपुर नगरपालिका र पुरातत्व विभाग अर्न्तर्गतको स्मारक संरक्षण तथा हेरचाह कार्यालयले तलेजु मन्दिरको जिर्णोद्वार तत्काल गर्नु पर्नेखालको निर्माण गरेपनि हालसम्म त्यसलाई कार्यान्वयन नगर्नु दुःखको कुरा भएको जोशी वताउनुहुन्छ । श्री तलेजु भवानी आगमघर जिर्णोद्वार उपभोक्ता समितिका संयोजकसमेत रहेका मूल नाइके जोशीलगायतका समूहले कुमारी चोक दशैँघरको पूवपटिको एघार गजुर भएको छानो भक्तपुर नगरपालिकाको एक लाख तीसहजार र पुरातत्व विभागको ८० हजारको सहयोगमा छानो जिर्णोद्वार केही महिना अघिमात्र गरेपनि जिर्णोद्वार ढिलाई गर्नाले त्यहाँ रहेको वहुमूल्य र आकर्ष भित्ते चित्रको एउटा पाटोनै नष्ट भएको जानकारी दिनुभयो । भक्तपुर नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत इन्दुबहादुर कार्कीले भने सात दलको बैठक वोलाउँदा पनि वस्न नसकेका कारण तलेजुको जिर्णोद्वारको निर्णय लिन गाहो भएको तथा तलेजुका मूल नाइके जोशी कला संस्कृतिको जगेनामा सातैदललाई चासो दिन आग्रह गर्नुभयो ।मल्ल प्रधानाङ्ग प्रतिष्ठानबाट जिर्णोद्वारको लागि पहल गर्नुका साथै केही सहयोग गर्न आफू तयार रहेको प्रतिष्ठानका अध्यक्ष ऐर्श्वर्यलाल प्रधानाङ्गले जानकारी दिनुभयो ।यता पुरातत्व विभाग स्मारक संरक्षण एवं दरबार हेरचाह कार्यालयकी प्रमुख अरुणा नकर्मीले यसवर्षपुरातत्व विभागले मन्दिर जिर्णोद्वारको लागि १२ लाख रूपैया र तलेजु भारी कोठाको जिर्णोद्वारको लागि आठ लाख रूपैया छुट्याइसकेकोले जिर्णोद्वारको कार्य अगाडि बढाइने बताउनु हुँदै नपुग रकम आगामी साल थप गर्दै जाने वताउनुभयो। नेपाल सम्वत ४४४-वि.स.१३८१ मा राजा नान्यदेव कर्णाटकका राजा भएको समयमा मुसलमानले आक्रमण गरेपछि धर्म जोगाउन भागेर स्रि्रौनगढमा वास बसेको बेला सपनामा तलेजुले खोलामा उत्खनन गरी हेर्नु भनेकाले उत्खन गरी हेदा तलेजुको मूर्ति भेटिएको र त्यसपछि राजा नान्यदेवले श्री तलेजुलाई कूलदेवताकोरूपमा मान्दै आएको इतिहासविद् एवं संस्कृतिविद् ओम धौभडेलले बताउनुभयो । भारतमा तुलजा भवानीको नामले जानिने तलेजुलाई रामचन्द्र भगवानले रावण माथि विजय प्राप्त गर्न आराधना गर्दै आएको र रामचन्द्रपछिको पुस्ताले पनि पुज्दै आएपछि पुस्ता टुङ्गिएकोले सरमुनदीपमा छाडी गएको तलेजु देवीलाई राजा नान्यदेवले सपनानुसार भेटाएको किंवदन्ती रहेको संस्कृत्रि्रेमी ओम धौभडेलले बताउनुभयो ।नान्यदेवको अन्तिम पुस्ता राजा हरिसिंह देवले राति देवलदेवीको भक्तपुरस्थित माइतीमा तलेजुलाई ल्याएपछि तलेजुकै निर्देसानुसारको स्थान भक्तपुरको दरबार क्षेत्रभित्र स्थापना गरिएको उहाँले बताउनुभयो । अहिले तलेजु भएको स्थानमा त्यतिखेर युधिनियमा दरबार रहेको र त्यो क्षेत्र अग्निहोत्र नामका व्राम्हणको ठाउँ भएकोले त्यो ठाउँ छोड्न बारम्वार आग्रह गर्दा पनि नमानेपछि ती व्राम्हणलाई जबर्जस्ती निकाली तलेजु स्थापना गरेकाले ती व्राम्हणले त्यहीँ आत्महत्या गरेको किंबदन्ती रहेको उहाँ वताउनुहुन्छ । व्राम्हणले आत्महत्या गरेको स्थानमा अहिले पनि ढुङ्गा रहेकोले तलेजुको पूजा गर्दा ढुङ्गालाई पहिला प्रेतआत्मा भनेर भाग चढाउने परम्परा अहिले पनि रहेको धौभडेल बताउनुहुन्छ । जयस्थिति मल्लले तलेजुको मन्दिर स्थापना गरेपछि नेपाल सम्वत् ८१२ मा जितामित्र मल्ल, त्यसपछि भूपतिन्द्र मल्ल, रणजीत मल्लले पनि सो मन्दिरको पटक पटक जिर्णोद्वार गर्दै आएको शिलालेखमा उल्लेख छ ।